Qeyri-maddi mədəni irs üzrə təlim layihəsinə iştirakçı qəbulu elan olunur
February 27, 2026
Fariz Xəlillinin “Azərbaycanın XVIII əsr paytaxt şəhəri – Ağsu” adlı məqaləsində XVIII əsrdə Azərbaycanın ən böyük və ən mühüm şəhərlərindən biri olmuş Ağsunun tarixi inkişaf yolu, siyasi mövqeyi və arxeoloji tədqiqi geniş şəkildə araşdırılır.
Məqalədə göstərilir ki, 1735-ci ildə Nadir şahın göstərişi ilə zəlzələlər və müharibələr nəticəsində zəifləyən Şamaxının əhalisi Ağsuya köçürülmüş və şəhər planlı şəkildə yenidən qurulmuşdur. Bu hadisədən sonra Ağsu uzun müddət Şirvan xanlarının iqamətgahı və bölgənin inzibati mərkəzi olmuşdur. Şəhər müxtəlif hərbi-siyasi toqquşmaların mərkəzində dayanmış, bir sıra xanlıqların və xarici qüvvələrin hücumlarına məruz qalmışdır. Mənbələrdə şəhərin bəzən “Yeni Şamaxı” adlandırılmasına baxmayaraq, müəllif onun rəsmi və tarixi adının Ağsu olduğunu əsaslandırır.
Toponimin mənşəyi oğuz türkləri ilə əlaqələndirilir və bölgənin qədim yaşayış məkanı olduğu tarixi mənbələrə istinadla göstərilir. Ağsunun XIV-XV əsrlərdə də mühüm yaşayış və dini-mədəni mərkəz olması barədə məlumatlar təqdim edilir.
Məqalənin əsas hissəsini arxeoloji tədqiqatların nəticələri təşkil edir. 1983-cü ildən başlanmış, xüsusilə 2010-2012-ci illərdə intensivləşmiş qazıntılar nəticəsində şəhərin mükəmməl plan quruluşuna malik olduğu müəyyən edilmişdir. Daş döşənmiş küçələr, su və kanalizasiya xətləri, sənətkarlıq emalatxanaları, yeraltı hamam kompleksi, Cümə məscidi və iri həcmli buzxana-anbar kimi tikililər şəhərin inkişaf etmiş şəhərsalma ənənələrini nümayiş etdirir. Sənətkarlıq sahəsində dəmirçilik, misgərlik, sümük emalı və boyaqçılığın geniş yayıldığı, xüsusilə boyaqotu istehsalının XVIII əsr iqtisadiyyatında mühüm yer tutduğu qeyd olunur.
Memarlıq xüsusiyyətləri şəhərin qiblə istiqamətinə uyğun planlaşdırıldığını, tikililərdə çaydaşı bünövrə və çiy kərpic divarlardan istifadə edildiyini göstərir. Yeraltı hamamın isitmə sistemi, Cümə məscidinin geniş plan quruluşu və buzxananın mühəndis həlli dövrün yüksək texniki səviyyəsini əks etdirir.
Məqalədə həmçinin “Orta əsr Ağsu şəhəri” Arxeoloji Turizm Kompleksi çərçivəsində aparılan konservasiya və örtük işlərinə toxunulur. Çiy kərpic konstruksiyaların qorunması, arxeoloji sahələrin müasir üsullarla örtülməsi və ekspozisiya təşkili Azərbaycanın arxeoloji irsinin mühafizəsi baxımından mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.
Nəticə etibarilə müəllif belə qənaətə gəlir ki, Ağsu XVIII əsrdə Azərbaycanın ən iri şəhərlərindən biri olmaqla yanaşı, siyasi-inzibati, iqtisadi və mədəni baxımdan mühüm mərkəz olmuşdur və aparılan arxeoloji tədqiqatlar xanlıqlar dövrü şəhər mədəniyyətinin öyrənilməsi üçün zəngin elmi material verir.
Fariz Xəlilli. Azərbaycanın XVIII əsr paytaxt şəhəri – Ağsu // Azərbaycan paytaxtları: elmi-praktik konfransın məqalələr toplusu. – Bakı: Elm və Təhsil, 2014. – S. 162–181.
In the article “The 18th-Century Capital City of Azerbaijan – Agsu,” Fariz Khalilli comprehensively examines the historical development, political significance, and archaeological investigation of Agsu, which was one of the largest and most important cities of Azerbaijan in the eighteenth century.
The study explains that in 1735, by order of Nadir Shah, the population of Shamakhi – severely affected by earthquakes and war – was relocated to Agsu, and the city was rebuilt according to a systematic urban plan. From that time onward, Agsu became the residence of the Shirvan khans and the administrative center of the region for a considerable period. The city stood at the center of numerous military and political confrontations and was subjected to attacks by various khanates and external forces. Although some sources refer to the city as “New Shamakhi,” the author demonstrates that its official and historical name was Agsu.
The origin of the toponym is associated with the Oghuz Turks, and historical sources indicate that the area had been an important settlement long before the eighteenth century. Evidence suggests that Agsu also functioned as a significant residential and religious-cultural center in the fourteenth and fifteenth centuries.
A substantial portion of the article is devoted to the results of archaeological investigations. Excavations initiated in 1983 and intensified between 2010 and 2012 revealed that the city possessed a highly organized urban structure. Stone-paved streets, water supply and sewage systems, craft workshops, an underground bath complex, a Juma Mosque, and a large ice-storage warehouse demonstrate the advanced urban planning traditions of the period. The study highlights the development of crafts such as blacksmithing, coppersmithing, bone carving, and dye production, emphasizing that the production of madder (Rubia tinctorium L.) played a significant role in the eighteenth-century economy.
Architectural analysis shows that the city was planned in alignment with the qibla direction, with buildings constructed on river-stone foundations and mud-brick walls. The heating system of the underground bathhouse, the expansive layout of the Friday Mosque, and the engineering design of the ice-storage facility reflect the high technical standards of the time.
The article also addresses conservation and preservation efforts carried out within the framework of the “Medieval Agsu City” Archaeological Tourism Complex. The protection of mud-brick structures, the installation of modern covering systems, and the creation of exhibition spaces are presented as an important stage in the preservation of Azerbaijan’s archaeological heritage.
In conclusion, the author argues that Agsu was not only one of the largest cities of eighteenth-century Azerbaijan but also a major political, administrative, economic, and cultural center. The archaeological findings provide valuable scholarly material for the study of urban culture during the khanate period.
Fariz Khalilli. The 18th-Century Capital City of Azerbaijan – Aghsu // Capitals of Azerbaijan: Proceedings of the Scientific-Practical Conference. – Baku: Elm va Tahsil, 2014. – pp. 162–181.
