İtaliya modeli: mədəni irsi necə qorumaq olar
February 21, 2026
Daşınar mədəni irsin qorunması sahəsində yeni metodik təlimatın elmi-praktik əhəmiyyəti
February 21, 2026
Tarix elmi bəzən təkcə keçmişi izah etmir, eyni zamanda bu gün kim olduğumuzu, hansı adla və hansı yaddaşla yaşadığımızı da müəyyənləşdirir. Akademik Nailə Vəlixanlının “Bir daha Xilafət dövrü Azərbaycan əhalisinə dair” məqaləsi məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yazı təkcə elmi diskussiyaya töhfə deyil, həm də Azərbaycan tarixşünaslığında “azəri” adının, dilinin və etnik məzmununun necə və hansı kontekstdə başa düşülməli olduğunu ciddi mənbə bazası üzərində yenidən düşünməyə çağırışdır.
Müəllifin yanaşmasının ən güclü tərəfi ondan ibarətdir ki, mövzu nə qədər mürəkkəb və çoxqatlı olsa da, emosional və ya ideoloji qənaətlərə deyil, antik, erkən orta əsr və ərəb mənbələrinin sistemli müqayisəsinə söykənir. Akademik Nailə Vəlixanlı oxucunu VII-XII əsrlər Azərbaycanının etnik və dil mənzərəsi ilə tanış edərkən, sadə “monoetnik” izahların nə qədər dayanıqsız olduğunu göstərir. Azərbaycan ərazisinin tarixən polietnik və çoxdilli olduğunu vurğulamaqla yanaşı, bu rəngarəngliyin içində türk komponentinin aparıcı rolunu ardıcıl şəkildə əsaslandırır.
Məqalədə xüsusilə diqqətimi çəkən və üzərində dayanmağı vacib saydığım məqam “azəri” adına yanaşmadır. Müəllif bu anlayışı nə avtomatik şəkildə irandilli kateqoriyaya salır, nə də onu müasir siyasi terminologiya ilə yükləyir. Əksinə, azəri adının orta əsr mənbələrində necə işlədildiyini, “əcəm”, “qeyri-ərəb” kontekstində hansı məna daşıdığını, azəri-fars eyniləşdirməsinin nə dərəcədə şərti və problemli olduğunu mənbələrin dili ilə açır. Bu, xüsusilə önəmlidir, çünki “azəri” anlayışı uzun illər həm elmi, həm də qeyri-elmi mübahisələrin mərkəzində olub.
Akademik Nailə Vəlixanlı göstərir ki, X-XI əsrlərdə Azərbaycan əhalisi artıq ümummüsəlman mədəni mühitinin fəal iştirakçısı olsa da, gündəlik ünsiyyətdə və sosial həyatın dərin qatlarında türk dili aparıcı mövqedə idi. Nizami, Qətran, Xaqani kimi klassiklərin yaradıcılığında rast gəlinən zəngin türk leksikası bu reallığın ədəbi sübutu kimi təqdim olunur. Bu yanaşma “azəri dili = fars dili” sxemini avtomatik həqiqət kimi qəbul etməyin nə qədər tələsik olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.
Məqalənin başqa bir mühüm üstünlüyü Arran-Albaniya məsələsinə balanslı və elmi baxışdır. Albaniya əhalisinin dini-siyasi proseslər fonunda tədricən erməniləşməsi və gürcüləşməsi faktı emosiyasız, lakin aydın arqumentlərlə təqdim olunur. Burada da müəllifin məqsədi günahlandırmaq deyil, tarixi mexanizmi anlamaqdır. Bu isə tarixşünaslıq üçün ən sağlam mövqedir.
Ümumilikdə, bu məqalə mənim üçün bir daha təsdiqlədi ki, Azərbaycan tarixini anlamaq üçün sadə formullara yox, məhz akademik Nailə Vəlixanlının nümayiş etdirdiyi kimi geniş mənbə bazasına, terminoloji dəqiqliyə və elmi məsuliyyətə ehtiyac var. “Azəri” adını da, Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibini də yalnız bu cür yanaşma ilə doğru oxumaq mümkündür.
“Bir daha Xilafət dövrü Azərbaycan əhalisinə dair” yazısı təkcə tarixçilər üçün deyil, öz kimliyini tarix üzərindən anlamaq istəyən hər bir oxucu üçün dəyərli məqalələrdəndir. Bu məqalə Azərbaycan tarixşünaslığında həm elmi cəsarətin, həm də intellektual dürüstlüyün yaxşı nümunəsidir.
Məqalə üçün link: http://azhistorymuseum.gov.az/az/book/96
Fariz Xəlilli
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru
AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu
İslam dövrü arxeologiyası şöbəsinin aparıcı elmi işçisi
