Xilafət dövrü Azərbaycan əhalisi və “azəri adı”na yeni elmi yanaşma
February 21, 2026
Ağdaşın Hacı Bədəl əfəndi məscidi
February 21, 2026
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyi Qoruqları İdarəetmə Mərkəzinin dəstəyi ilə hazırlanan “Maddi-mədəni sərvətlərin mühafizəsinə dair təlimat kitabçası” müasir muzey və qoruq fondlarında qorunan daşınar mədəni irs nümunələrinin elmi, texniki və hüquqi baxımdan qorunmasını hədəfləyən əhəmiyyətli metodik nəşrdir. Müəlliflər maddi-mədəni sərvətlərin mühafizəsinə səthi yanaşmanı istisna edir və bu prosesi vahid, ardıcıl və idarəolunan sistem kimi təqdim edir. Burada mühafizə anlayışı yalnız fiziki qorunma ilə məhdudlaşmır, əksinə, əşyanın elmi identifikasiyasından başlayaraq sənədləşdirilməsi, bərpası, saxlanma mühitinin təmin olunması və hüquqi məsuliyyət mexanizmlərinə qədər uzanan kompleks yanaşma kimi şərh olunur.
Nəşrdə pasportlaşdırma maddi-mədəni irsin qorunmasının əsas başlanğıc nöqtəsi kimi təqdim edilir. Əşyanın mənşəyi, materialı, ölçüləri, tarixi və mövcud vəziyyəti barədə məlumatların dəqiq, sistemli və təhlükəsiz şəkildə qeydə alınması fond idarəçiliyinin dayanıqlığını təmin edən başlıca amil kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşma pasportlaşdırmanı sadəcə inventar qeydiyyatı səviyyəsindən çıxararaq, rəqəmsal mühitdə idarə olunan, gələcək risklər zamanı istinad edilə bilən elmi məlumat bazası kimi təqdim edir. Bu isə fond işində şəffaflıq, nəzarət və davamlılıq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Kitabçada foto-sənədləşdirmə məsələsinə ayrıca və əsaslı diqqət ayrılmışdır. Vizual sənədləşdirmə maddi-mədəni irsin elmi tədqiqi, bərpası, ekspozisiya planlaşdırılması və hüquqi müdafiəsi üçün mühüm sübut bazası kimi dəyərləndirilir. Fotoçəkiliş zamanı işıqlandırma, texniki parametrlər, obyektə zərər verməyən yanaşma və arxiv saxlanması üçün uyğun formatların seçilməsi kimi məsələlər konkret metodiki göstərişlərlə izah olunur. Bu hissə fond əməkdaşları üçün real praktik istiqamət göstərməklə sənədləşmədə keyfiyyət standartlarının formalaşmasına xidmət edir.
Bərpa və konservasiya bölməsində elmi yanaşma ilə praktik tətbiq arasında düzgün balans qorunur. Burada bərpa prosesi “yeniləmə” kimi deyil, orijinal materiala minimal müdaxilə prinsipinə əsaslanan, onun dayanıqlığını və qorunma müddətini uzadan elmi tədbir kimi təqdim olunur. Müxtəlif materiallar üzrə göstərilən metodlar bərpanın sistemli və əsaslandırılmış şəkildə aparılmasına imkan yaradır. Xüsusilə bərpadan əvvəl və sonra aparılan sənədləşmənin vacibliyi vurğulanaraq, prosesin elmi əsaslar üzərində qurulması təmin edilir.
Nəşrdə saxlanma mühitinə dair verilən tövsiyələr fond təhlükəsizliyinin texniki əsaslarını əhatə edir. Temperatur və rütubət balansı, işıqlandırma, təmizlik, mikroorqanizmlər və zərərvericilərlə mübarizə kimi məsələlər maddi-mədəni irsin uzunmüddətli qorunmasının əsas şərtləri kimi izah olunur. Bu yanaşma fond otaqlarının təşkili və idarə olunmasında tez-tez nəzərdən qaçırılan riskləri ön plana çıxarır və preventiv mühafizənin əhəmiyyətini göstərir.
Kitabçada hüquqi sənədləşmə məsələlərinə yer ayrılması onun tətbiqi dəyərini daha da artırır. İnventar kitabları, təhvil-təslim aktları və maddi-məsuliyyət sənədlərinin düzgün və qanunvericiliyə uyğun tərtibi maddi-mədəni sərvətlərin qorunmasının hüquqi təminatı kimi təqdim olunur. Bu yanaşma fond işində məsuliyyətin fərdi səviyyədən institusional səviyyəyə keçməsinə xidmət edir və idarəetmədə şəffaflığı gücləndirir.
Bu dəyərli metodik vəsaitin hazırlanmasında müəlliflər – Elşən Mustafayev, Nasir Quluzadə və Nərmin Məmmədova tərəfindən görülmüş elmi-metodik iş xüsusi qeyd olunmalıdır. Müəlliflər mövcud muzey və qoruq praktikalarının real tələblərini nəzərə alaraq, nəzəri biliklərlə praktik tətbiqi uğurla uzlaşdırmış, sahə mütəxəssisləri üçün istifadəyə yararlı, aydın və sistemli bir mənbə ortaya qoymuşlar. Eyni zamanda nəşrin elmi və dil baxımından yüksək səviyyədə hazırlanmasında redaktor Rufik İsmayılovun əməyini də xüsusilə vurğulamaq lazımdır.
Ümumilikdə, “Maddi-mədəni sərvətlərin mühafizəsinə dair təlimat kitabçası” muzey və qoruqlarda fond işinin elmi-metodik əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Nəşr maddi-mədəni irsin qorunmasını ayrı-ayrı tədbirlər toplusu kimi deyil, vahid idarəetmə sistemi kimi təqdim edərək bu sahədə peşəkar yanaşmanın formalaşmasına ciddi töhfə verir. Bu baxımdan müəllif heyətinə və nəşrin hazırlanmasında iştirak edən bütün mütəxəssislərə Azərbaycan mədəni irsinin qorunmasına verdikləri dəyərli töhfəyə görə təşəkkür edirəm.
Fariz Xəlilli
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru
AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu
İslam dövrü arxeologiyası şöbəsinin aparıcı elmi işçisi
